ગાઉટ (સંધિવા)

પરિચય

ગાઉટ એક પ્રકાર નો વા  (ઇન્ફ્લેમેટરી આર્થ્રાઇટિસ) છે, જે સાંધાની અંદર યુરીક એસિડ નામના પદાર્થના સૂક્ષ્મ સ્ફટિકો બનવાથી થાય છે. યુરીક એસિડ, શરીરના પોતાના કોષો અને કેટલાક ખોરાકમાં રહેલા પ્યુરિનના રોજિંદા વિઘટનમાંથી બને છે. જ્યારે લોહીમાં યુરેટનું સ્તર લાંબા સમય સુધી ઊંચું રહે છે, ત્યારે તે સ્ફટિકોમાં ફેરવાઈ શકે છે, અને આ સ્ફટિકો સાંધામાં અચાનક, તીવ્ર સોજાના હુમલા ઉશ્કેરે છે, જેને એટેક કે ફ્લેર કહે છે.

સામાન્ય રીતે હુમલો પગના અંગૂઠાના સાંધા ને કરે છે, પણ ગાઉટ બીજા સાંધા પર પણ હુમલો કરી શકે છે — પગ નો પંજો, ઘૂંટી, ઘૂંટણ, અને પછીથી હાથ. બે હુમલા વચ્ચે ઘણા લોકો સંપૂર્ણ સ્વસ્થ અનુભવે છે, જેનાથી એવી ખોટી છાપ પડી શકે છે કે સમસ્યા દૂર થઈ ગઈ છે, જ્યારે હકીકતમાં અંદરનું યુરીક એસિડ હજુ ઊંચું જ હોય છે.

ગાઉટની યોગ્ય સારવાર એટલા માટે મહત્વની છે કારણ કે તે એવા થોડા સંધિવામાંનો એક છે જેને ખરેખર નિયંત્રિત કરી શકાય છે અને લગભગ મટાડી શકાય છે. સારવાર વિના તે વધુ વારંવાર પાછું આવે છે, વધુ સાંધાને અસર કરે છે અને કાયમી નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. ગાઉટ ને નિયંત્રણ માં ના રાખવાથી હ્રદય-રોગ, સ્ટ્રોક કે પલકવા ની શક્યતા વધતી જાય  છે.

લક્ષણો

ગાઉટનો હુમલો સામાન્ય રીતે ઝડપથી શરૂ થાય છે, થોડા જ કલાકોમાં તેની ટોચે પહોંચે છે. ઘણીવાર રાત્રે સૂતી વખતે બધુ સામાન્ય હોય છે અને સવારે દુખાવો એટલો તીવ્ર બની જાય છે કે પથારી માં થી ઊભું થવું કઠિન બની જાય છે.  અસરગ્રસ્ત સાંધો ખૂબ દુખાવાવાળો, સૂજેલો, લાલ, ગરમ અને એટલો સંવેદનશીલ થઈ જાય છે કે ચાદરનું વજન પણ અસહ્ય લાગી શકે છે. સાંધા પરની ચામડી ચમકતી દેખાઈ શકે છે અને હુમલો શમ્યા પછી પછીથી ઉખડી પણ શકે છે.

સારવાર વિનાનો હુમલો સામાન્ય રીતે થોડા દિવસોથી લઈને એક-બે અઠવાડિયા સુધી રહે છે અને પછી સંપૂર્ણ રીતે શમી જાય છે. યુરીક એસિડ લાંબા સમય થી ઊંચું રહે  તો હુમલા વધુ વારંવાર અને લાંબા થતા જાય છે, અને યુરીક એસિડ ના સ્ફટિકો જમા થઈ ને  કઠણ ગાંઠો બનાવે છે જેને ટોફાઈ (tophi) કહે છે. તે સાંધાની આસપાસ, આંગળીઓ કે કાન પર જમા થઈ શકે છે.

કારણો અને જોખમી પરિબળો

ગાઉટ ત્યારે વિકસે છે જ્યારે લોહીમાં યુરીક એસિડનું સ્તર સતત ઊંચું રહે છે, જે કાં તો શરીર ખૂબ વધારે યુરેટ બનાવે છે તેથી, અથવા વધુ સામાન્ય રીતે, કિડની ખૂબ ઓછું યુરેટ બહાર કાઢે છે તેથી થાય છે. આ બીમારી માં વારસાગત વલણ અને જીવનશૈલી બંનેનો ફાળો હોય છે.

ગાઉટ પુરુષો માં વધારે જોવા મડે છે. બીજા જાણીતાં જોખમી પરિબળોમાં વધતી ઉંમર, વધારે વજન અને કિડનીની બીમારીનો સમાવેશ થાય છે. આહાર પણ ભાગ ભજવે છે — લાલ માંસ, શેલફિશ, ગળ્યાં પીણાં અને દારૂ (ખાસ કરીને બિયર) યુરીક એસિડ વધારી શકે છે. પણ આનુવંશિકતા અને કિડનીનું કામકાજ સામાન્ય રીતે વધુ મહત્વનાં હોય છે, એટલે જ એકલા આહારથી ગાઉટ કાબૂમાં રાખવું ઘણી વાર શક્ય નથી. કેટલીક દવાઓ, પેશાબ વધારનારી કેટલીક ગોળીઓ (ડાયયુરેટિક્સ), પણ યુરીક એસિડ વધારી શકે છે. ગાઉટ સાથે ઘણી વાર હાઈ બ્લડપ્રેશર, ડાયાબિટીસ, અને હૃદય તથા કિડનીની બીમારી પણ હોય છે. તેથી ગાઉટ ના દર્દી માં આ બધાની તપાસ અનિવાર્ય છે.

નિદાન

ગાઉટનું નિદાન ઘણી વાર તેની ખૂબ જ લાક્ષણિક કથા (history) અને દેખાવ પરથી થઈ જાય છે. પગ ના અંગૂઠા નો તીવ્રતા થી આવતો સોજો – એ ગાઉટ નું મુખ્ય લક્ષણ છે.  જોકે તેની સૌથી પાકી પુષ્ટિ કરવા માટે સાંધામાંથી થોડું પ્રવાહી કાઢીને તેને સૂક્ષ્મદર્શક નીચે યુરીક એસિડ ના સ્ફટિકો માટે તપાસ કરવા માં આવે છે.

લોહીમાં યુરીક એસિડનું સ્તર નિદાનને ટેકો આપે છે, પણ તેનું અર્થઘટન સાવધાનીથી કરવું પડે છે: તીવ્ર હુમલા દરમિયાન આ સ્તર સામાન્ય કે ઓછું પણ હોઈ શકે છે. તેથી તે સમયનું સામાન્ય પરિણામ ગાઉટને નકારતું નથી. યુરીક એસિડ નું સ્તર  ત્યારે સૌથી વધારે ઉપયોગી હોય છે જ્યારે ગાઉટ નો હમલો શમી ગયો હોય છે.

તપાસ

તપાસમાં લોહીનું યુરીક એસિડ નું સ્તર (તીવ્ર હુમલાથી અલગ સમયે તપાસવું વધુ સારું), કિડનીની કાર્યક્ષમતાની તપાસ, અને જ્યાં નિદાન અનિશ્ચિત હોય ત્યાં સાંધાના પ્રવાહીમાં સ્ફટિકોની તપાસનો સમાવેશ થઈ શકે છે. ગાઉટના આ બીમારીઓ સાથેના ગાઢ સંબંધને કારણે લોહી ની ડાયાબિટીસ(blood sugar), બ્લડપ્રેશર (blood pressure) અને કોલેસ્ટ્રોલની(cholesterol) પણ ઘણી વાર તપાસ કરવામાં આવે છે.

અલ્ટ્રાસાઉન્ડ અને ખાસ પ્રકાર નો સીટી સ્કેન યુરીક એસિડ જમાવને દર્શાવી શકે છે અને ક્યારેક વપરાય છે જ્યારે નિદાન સ્પષ્ટ ન હોય.  શરીર માં યુરીક એસિડ ના સ્ફટિકોના પ્રમાણનું મૂલ્યાંકન કરવા માં પણ સિટી સ્કેન મદદ કરે છે.

સારવાર

સારવારના બે અલગ ભાગ હોય છે. અને તે સમજવું એ સારવાર માટે મહત્વપૂર્ણ હોય છે.

• પહેલો ભાગ તીવ્ર હુમલાની સારવાર કરે છે, જેથી દુખાવો અને સોજો ઝડપથી શમે — તેના માટે સોજા-વિરોધી દવા (anti-inflammatory) , કોલ્ચિસિન (colchicine), કે સ્ટેરોઇડનો ટૂંકો કોર્સ આપવામાં આવે છે. વહેલા શરૂ કરવાથી આ હુમલાને થોડા જ દિવસોમાં કાબૂમાં લાવે છે.
• બીજો ભાગ, જે લાંબા ગાળા માટે વધુ મહત્વનો છે, તે યુરીક એસિડ ઘટાડનારી સારવાર છે. એલોપ્યુરિનોલ (allopurinol) કે ફેબુક્ષોસ્ટેટ (febuxostat) જેવી દવાઓ લોહીના યુરેટને ધીમે ધીમે ઘટાડે છે. ડોઝ બીમારી અને યુરીક એસિડ ના સ્તર પ્રમાણે ગોઠવામાં આવે છે.

આ સારવાર રોજ, લાંબા સમય સુધી લેવાની હોય છે, ત્યારે પણ જ્યારે કોઈ દુખાવો ન હોય — તેને બંધ કરવું એ ગાઉટ પાછું આવવાનું સૌથી સામાન્ય કારણ છે.

ગાઉટ સાથે જીવન

યુરીક એસિડ ઘટાડનારી દવા નિયમિત રીતે લેવી એ સૌથી અસરકારક એકમાત્ર પગલું છે; જ્યારે યુરીક એસિડ લક્ષ્યથી નીચે જળવાઈ રહે, ત્યારે ગાઉટને સંપૂર્ણ રીતે અટકાવી શકાય છે. સમજદારીભર્યાં આહાર-પગલાં તેમાં ટેકો આપે છે — દારૂ, ગળ્યાં પીણાં, લાલ માંસ અને શેલફિશમાં સંયમ રાખવો, અને પૂરતું પાણી પીવું — પણ આ દવા સાથે કામ કરે છે, તેની જગ્યાએ નહીં.

તંદુરસ્ત વજન જાળવવું યુરેટ ઘટાડે છે અને સાંધા પરનું દબાણ ઓછું કરે છે. ગાઉટ હૃદય, કિડની અને મેટાબોલિક બીમારીઓ સાથે ચાલે છે, તેથી બ્લડપ્રેશર, ડાયાબિટીસ અને કોલેસ્ટ્રોલનું ધ્યાન રાખવું એ સંપૂર્ણ સંભાળનો ભાગ છે. સારા નિયંત્રણ સાથે, ગાઉટના મોટા ભાગના દર્દીઓ હુમલાથી મુક્ત થાય છે અને રહે છે.