ફાઇબ્રોમાયલ્જિયા

પરિચય

ફાઇબ્રોમાયલ્જિયા એ લાંબા ગાળાની બીમારી છે જેની મૂળ લાક્ષણિકતા આખા શરીરમાં વ્યાપક દુખાવો છે. આ બીમારી માં વ્યાપક પ્રમાણ માં થાક, તાજગી ન આપતી ઊંઘ, અને એકાગ્રતા તથા યાદશક્તિમાં મુશ્કેલી જોવા મેડ છે. અને ઘણી વાર રુમેટોઇડ આર્થ્રાઇટિસ કે લ્યુપસ જેવી બીજી બીમારીઓની સાથે પણ જોવા મેડ છે .

ફાઇબ્રોમાયલ્જિયાનો દુખાવો સાંધા અને સ્નાયુઓના સોજા કે નુકસાનમાંથી આવતો નથી. શરીર ના અંગો માંથી સિગ્નલ મગજ સુધી પોહનચડતી ચેતાતંત્ર ફેરફાર થાય છે અને વધારે સંવેદનશીલ બની જે છે. દુખાવાના સંકેતોનું “વોલ્યુમ” વધેલું હોય છે, જેથી સામાન્ય સંવેદનાઓ પણ દુખાવાવાળી અનુભવાય છે. ડોક્ટરો તેને સેન્ટ્રલ સેન્સિટાઇઝેશન (central sensitization) કહે છે. લોહીની તપાસ અને સ્કેન સામાન્ય હોવા છતાં પણ દુખાવો સાચો હોય છે.

ફાઇબ્રોમાયલ્જિયા ઘટતું-વધતું રહે છે. સારા અને ખરાબ ગાળા આવે છે, અને લક્ષણો તણાવ, ખરાબ ઊંઘ, કે વધુ પડતું કામ કરી લેવાથી ઉશ્કેરાઈ શકે છે. આ સ્થિતિને સમજવી અને તેનું વ્યવસ્થાપન શીખવું એ સારું થવાનો પાયો છે, અને મોટા ભાગના લોકો પોતાનાં લક્ષણોમાં સુધારો કરીને સક્રિય રહી શકે છે.

લક્ષણો

શરીરના ઘણા ભાગોમાં અનુભવાતો દુખાવો ફાઇબ્રોમાયલ્જિયા નું મુખ્ય લક્ષણ છે. આ બીમારી માં મહિનાઓ થી શરીર ની બંને બાજુ, અને કમરની ઉપર અને નીચે દુખાવો થાય છે. લોકો તેને દુખાવો, બળતરા, કે જકડન તરીકે વર્ણવે છે, અને તે દિવસે-દિવસે જગ્યા બદલી શકે છે.

દુખાવાની સાથે, બે લક્ષણ લગભગ હંમેશાં હાજર હોય છે: ઊંડો થાક જે આરામથી દૂર થતો નથી, અને એવી ઊંઘ જે તાજગી આપતી નથી, જેથી વ્યક્તિ સૂવા ગયા ત્યારે જેટલી થાકેલી હતી તેટલી જ થાકેલી ઊઠે છે. ઘણા લોકો એકાગ્રતા અને ટૂંકા-ગાળાની યાદશક્તિમાં પણ સમસ્યાઓ અનુભવે છે, જેને ઘણી વાર “ફાઇબ્રો ફોગ” (fibro-fog) કહેવાય છે. આ બીમારી માં સ્પર્શ, અવાજ, તેજ પ્રકાશ, કે તાપમાન પ્રત્યે સંવેદનશીલતા વધી જાય છે.

નસો ની સંવેદનશીલતા અન્ય ઘણી બીમારી માં જોવા મેડ છે : તણાવ માથાનો દુખાવો કે માઇગ્રેન, ચીડિયું આંતરડું (IBS), ચીડિયું કે તાત્કાલિક મૂત્રાશય, હાથ અને પગમાં ઝણઝણાટ, અને ઉદાસ મન કે ચિંતા. આ લક્ષણો ફાઇબ્રોમાયલ્જિયા સાથે પણ જોવા મેડ છે. આ બીમારી નું ચિત્ર આટલું વ્યાપક છે કે ઘણી વાર આના નિદાન માં સમય  લાગી જાય  છે.

કારણો અને જોખમી પરિબળો

ચોક્કસ કારણ જાણમાં નથી, પણ હાલની સમજ એ છે કે મગજ અને કરોડરજ્જુ (સ્પાઇનલ કોર્ડ) દુખાવાના સંકેતો પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ અને તેમને દબાવવામાં ઓછાં સક્ષમ બને છે. આ કોઈ એક વ્યક્તિમાં કેમ થાય છે અને બીજામાં નહીં, તે સંપૂર્ણ રીતે શોધાયું નથી, અને તેમાં સંભવતઃ વારસાગત વલણ અને કોઈ ટ્રિગરનું મિશ્રણ સામેલ હોય છે.

ગંભીર શારીરિક કે ભાવનાત્મક તણાવનો ગાળો, કોઈ મોટો ચેપ, કે અકસ્માત જેવી શારીરિક ઈજા જેવા ટ્રિગર પછી ફાઇબ્રોમાયલ્જિયા વધતો જોવા મેડ છે. ફાઇબ્રોમાયલ્જિયા સ્ત્રીઓમાં વધુ જોવા મેડ છે અને કુટુંબોમાં ચાલી શકે છે. તે એવા લોકોમાં પણ વધુ સંભવ છે જેમને પહેલેથી કોઈ સોજાવાળી બીમારી (rheumatic disease) હોય છે.  એ જ કારણ છે કે રુમેટોલોજિસ્ટ કાળજીપૂર્વક જુએ છે કે બંને હાજર તો નથી ને. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે ફાઇબ્રોમાયલ્જિયા સાંધા કે સ્નાયુના નુકસાનથી થતું નથી, અને તે સાંધાની વિકૃતિ કે અપંગતા તરફ દોરી જતું નથી.

નિદાન

ફાઇબ્રોમાયલ્જિયા એ સકારાત્મક તબીબી નિદાન છે. મુખ્ય લક્ષણો ત્રણ મહિનાથી વધુ ચાલતો વ્યાપક દુખાવો, સાથે થાક, તાજગી ન આપતી ઊંઘ, અને સંજ્ઞાનાત્મક લક્ષણો છે.

એવો કોઈ લોહીનો ટેસ્ટ કે સ્કેન નથી જે ફાઇબ્રોમાયલ્જિયાની પુષ્ટિ કરે. વ્યવહારમાં, નિદાન કાળજીપૂર્વકના ઇતિહાસ(history) અને તપાસ(examination) પર આધારિત હોય છે.

સ્પષ્ટ નિદાન મળવું એ પોતે એક મહત્વનું પગલું છે. ઘણા લોકો લાંબો સમય એ સાંભળતાં વિતાવે છે કે તેમના ટેસ્ટ સામાન્ય છે, અને ચિંતા કરે છે કે તેમના પર વિશ્વાસ નહીં કરાય. બીમારી ને નામ આપવાથી ધ્યાન વધુ ટેસ્ટથી હટીને એ સારવાર તરફ જઈ શકે છે જે ખરેખર મદદ કરે છે.

તપાસ

બીજી બીમારી ના કારણે વ્યાપક દુખાવો અને થાક નથી ને એના નિદાન માટે ટેસ્ટ કે સ્કેન કરવા માં આવે છે. સામાન્ય રીતે સંપૂર્ણ રક્ત ગણતરી, સોજાના સૂચક (ESR અને CRP), થાઇરોઇડ કાર્યક્ષમતા, આઇરન પ્રોફાઇલ (iron profile) કેલ્શિયમ અને વિટામિન ડી, અને ક્યારેક એક સ્નાયુ એન્ઝાઇમ (CK) ના રિપોર્ટ કરવામાં આવે  છે. ફાઇબ્રોમાયલ્જિયામાં આ રિપોર્ટ નોર્મલ હોય છે, અને નોર્મલ રિપોર્ટ નો અર્થ એ નથી કે લક્ષણો કાલ્પનિક છે — તે માત્ર બીજાં કારણોને નકારે છે.

વ્યાપક સ્કેનિંગ અને વારંવારની લોહીની તપાસ સામાન્ય રીતે અનુપયોગી હોય છે અને અનિશ્ચિતતાને લંબાવી શકે છે. ઇમેજિંગ ત્યારે માટે જ રખાય છે જ્યારે કોઈ ચોક્કસ ચેતવણી ચિહ્નો કોઈ અલગ સમસ્યા તરફ ઇશારો કરે. જ્યાં રુમેટોઇડ આર્થ્રાઇટિસ કે લ્યુપસ જેવી સોજાવાળી બીમારીની પણ શંકા હોય, ત્યાં સંબંધિત એન્ટિબોડી ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે, કારણ કે બંને સાથે થઈ શકે છે.

સારવાર

ફાઇબ્રોમાયલ્જિયાની સૌથી અસરકારક સારવાર દવાઓ નથી. જુદી જુદી માર્ગદર્શિકા ફાઇબ્રોમાયલ્જિયા વિશે શિક્ષણ અને ક્રમબદ્ધ કસરતના કાર્યક્રમથી શરૂ કરવાની ભલામણ કરે છે. આ બીમારી માં કસરત ના પરિણામ કોઈ પણ એકલ સારવાર કરતાં વધારે મજબૂત સાબિતી થયા છે. તેની સાથે, ઊંઘ પર ધ્યાન, તણાવ સંભાળવાની ટેકનિકો, અને પ્રવૃત્તિ સંતુલિત ગતિએ કરવાનું શીખવું, સારવાર માં મુખ્ય ભાગ ભજવે છે.

જ્યારે આ ઉપાયો છતાં લક્ષણો કઠણ રહે, ત્યારે અમુક દવાઓ મદદ કરી શકે છે — એવી દવાઓ જે દુખાવાના સંકેતોની પ્રક્રિયા થવાની રીત પર કામ કરે છે. ઓછા-ડોઝવાળી એમિટ્રિપ્ટિલાઇન(amitryptilline) ઘણી વાર પહેલાં અજમાવાય છે, ખાસ કરીને ઊંઘમાં મદદ માટે, અને ડ્યુલોક્સેટિન (duloxetine)  કે પ્રેગાબાલિન (pregabalin) વિકલ્પો છે. તેમને ઓછા ડોઝે શરૂ કરાય છે અને ધીમે ધીમે સમાયોજિત કરાય છે, અને તેમનો હેતુ દુખાવાને સંપૂર્ણ દૂર કરવાને બદલે લક્ષણોને એટલા ઘટાડવાનો છે કે કસરત અને રોજિંદું જીવન વધુ સંભાળી શકાય એવું બને. સામાન્ય દર્દશામક (painkiller) આ બીમારી માં કામ કરતાં નથી.

તીવ્ર દર્દશામક(high dose painkillers), અને ખાસ કરીને ઓપિયોઇડ(opiod)  ભલામણ કરાતાં નથી: તે વાસ્તવિક નુકસાન ધરાવે છે અને લાંબા ગાળે ફાઇબ્રોમાયલ્જિયામાં મદદ કરતાં નથી. ફાઇબ્રોમાયલ્જિયાની સાથે રહેલા ઉદાસ મન, ચિંતા, કે ખરાબ ઊંઘની સારવાર ઘણી વાર દુખાવાને પણ સુધારે છે, એટલે જ સંભાળ સામાન્ય રીતે માત્ર દુખાવાને બદલે આખા ચિત્રને સંબોધે છે.

ફાઇબ્રોમાયલ્જિયા સાથે જીવન

ધીમે ધીમે વધારેલી નિયમિત, હળવી કસરત એ સૌથી અસરકારક સારવાર છે . તે ઘણી વાર શરૂઆતમાં વધુ કઠણ લાગે છે અને થોડા સમય માટે લક્ષણો વધારી શકે છે, જે અપેક્ષિત છે. કસરત ની શરૂઆત એકદમ હડવી પ્રવૃત્તિ થી કરવી અને ધીમે ધીમે વધારતા જવું જોઈએ.  એરોબિક પ્રવૃત્તિ જેમ કે ચાલવું, તરવું, કે સાયકલ ચલાવવી, અને હળવી મજબૂતી આપતી (resistance training) કસરત મદદ કરે છે.

સારી ઊંઘની દિનચર્યા, પ્રવૃત્તિ સંતુલિત ગતિએ કરવી જેથી “ઉત્સાહ અને થાક”ના ચક્રથી બચી શકાય, અને મન તથા તણાવ માટે ટેકો — આ બધું વાસ્તવિક ફરક લાવે છે. કામ અને ઘરે નાના ફેરફારો લોકોને તેમની સામાન્ય ભૂમિકાઓમાં રહેવામાં મદદ કરે છે. ફાઇબ્રોમાયલ્જિયા એ લાંબા ગાળાની સ્થિતિ છે, પણ તે શરીરને નુકસાન કરતી નથી, અને એક સાતત્યપૂર્ણ યોજના સાથે મોટા ભાગના લોકો જુએ છે કે તેમનાં લક્ષણો સમય જતાં વધુ અનુમાનિત અને સહન કરવામાં સરળ બને છે.